หอไตรคือศาสนาสถาน หรืออาคารทางศาสนาประเภทหนึ่งของพุทธศาสนา ตั้งอยู่ในวัด บางวัดตั้งอยู่ในเขตพุทธาวาส¹ และบางวัดตั้งอยู่ในเขตสังฆาวาส² เป็นอาคารขนาดเล็กสำหรับเก็บรักษาและศึกษาพระธรรม โดยเฉพาะอย่างยิ่งคือพระไตรปิฎก หอไตรก็คือห้องสมุดสำหรับพระสงฆ์ศึกษาพระธรรมนั่นเอง ในล้านนานิยมทำเป็นอาคารสองชั้น บางแห่งจะตั้งอยู่กลางน้ำใช้สะพานไม้พาดชั่วคราวสำหรับเดินแล้วชักเก็บได้ โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อป้องกันปลวกและแมลงอื่นไปกัดกินพระไตรปิฎกซึ่งเป็นใบลานใบข่อยหรือกระดาษ

หอไตรที่ทำเป็นสองชั้นนั้น ชั้นบนจะใช้เป็นที่เก็บพระธรรมคัมภีร์ทั้งหลาย ไม่มีทางขึ้นถาวร แต่จะใช้บันไดพาด เมื่อเลิกใช้ก็เก็บบันได ชั้นล่างใช้เป็นที่อ่านศึกษาพระธรรมที่ขึ้นไปเอามาจากชั้นบน อ่านเสร็จก็เอาขึ้นไปเก็บที่ชั้นบน หอไตรในภาคกลางมักเป็นชั้นเดียวแต่เสาค่อนข้างสูง ตั้งอยู่กลางน้ำ

หอไตรภาคกลาง

การที่คนโบราณสร้างหอไตรไว้กลางน้ำนั้น นอกจากประโยชน์จากการป้องกันปลวกแล้ว ในความเห็นของผู้เขียน เมื่อเรานั่งศึกษาพระธรรมอยู่ในหอไตรกลางน้ำนั้น สมาธิย่อมเกิดได้ง่าย เพราะมีน้ำเป็นแนวป้องกันการรบกวนจากรอบข้าง และน้ำที่ราบเรียบนิ่งเงียบ ช่วยให้สงบ นับเป็นภูมิปัญญาของคนโบราณที่ควรพิจารณา

หอไตรวัดเชียงมั่น

หอไตรวัดศรีสุพรรณ

หอไตรวัดสันกำแพง

หอไตรวัดพระธาตุหริภุญชัย

ปัจจุบัน วัดต่างๆไม่ค่อยนิยมสร้างหอไตรกันแล้ว อาจเป็นเพราะปัจจุบันความจำเป็นในการเก็บรักษาพระธรรมคัมภีร์(โดยเฉพาะใบลาน ใบข่อย)มีน้อยลงเพราะสื่อต่างๆมีมากขึ้น พระไตรปิฎกที่จัดพิมพ์ในรูปแบบหนังสือสมัยใหม่ เก็บรักษาง่ายขึ้น และถึงขนาดเก็บในซีดีรอมแล้ว หอไตรในปัจจุบันจึงมีสถานะที่สร้างขึ้นเพื่อเป็นธรรมบูชา คือมีไว้ในระลึกถึงพระธรรมคำสอนของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า แต่วัดหลายแห่งก็ได้เปลี่ยนแปลงการใช้งานไปแล้ว เช่นใช้เป็นอาคารเก็บของ

หอไตรแบบล้านนายุคปัจจุบันที่ออกแบบโดยได้รับแนวความคิดอันเป็นเอกลักษณ์จากโบราณ (ภาพจำลองจากคอมพิวเตอร์)