หอไตร

บทความโดย สืบพงศ์

 

หอไตรคือศาสนาสถาน หรืออาคารทางศาสนาประเภทหนึ่งของพุทธศาสนา ตั้งอยู่ในวัด บางวัดตั้งอยู่ในเขตพุทธาวาส1 และบางวัดตั้งอยู่ในเขตสังฆาวาส2 เป็นอาคารขนาดเล็กสำหรับเก็บรักษาและศึกษาพระธรรม โดยเฉพาะอย่างยิ่งคือพระไตรปิฎก หอไตรก็คือห้องสมุดสำหรับพระสงฆ์ศึกษาพระธรรมนั่นเอง ในล้านนานิยมทำเป็นอาคารสองชั้น บางแห่งจะตั้งอยู่กลางน้ำใช้สะพานไม้พาดชั่วคราวสำหรับเดินแล้วชักเก็บได้ โดยมีวัตถุประสงค์เพื่อป้องกันปลวกและแมลงอื่นไปกัดกินพระไตรปิฎกซึ่งเป็นใบลานใบข่อยหรือกระดาษ

หอไตรที่ทำเป็นสองชั้นนั้น ชั้นบนจะใช้เป็นที่เก็บพระธรรมคัมภีร์ทั้งหลาย ไม่มีทางขึ้นถาวร แต่จะใช้บันไดพาด เมื่อเลิกใช้ก็เก็บบันได ชั้นล่างใช้เป็นที่อ่านศึกษาพระธรรมที่ขึ้นไปเอามาจากชั้นบน อ่านเสร็จก็เอาขึ้นไปเก็บที่ชั้นบน หอไตรในภาคกลางมักเป็นชั้นเดียวแต่เสาค่อนข้างสูง ตั้งอยู่กลางน้ำ

หอไตรภาคกลาง

 

 

การที่คนโบราณสร้างหอไตรไว้กลางน้ำนั้น นอกจากประโยชน์จากการป้องกันปลวกแล้ว ในความเห็นของผู้เขียน เมื่อเรานั่งศึกษาพระธรรมอยู่ในหอไตรกลางน้ำนั้น สมาธิย่อมเกิดได้ง่าย เพราะมีน้ำเป็นแนวป้องกันการรบกวนจากรอบข้าง และน้ำที่ราบเรียบนิ่งเงียบ ช่วยให้สงบ นับเป็นภูมิปัญญาของคนโบราณที่ควรพิจารณา

 

หอไตรวัดเชียงมั่น

หอไตรวัดศรีสุพรรณ

หอไตรวัดสันกำแพง

 

หอไตรที่มีชื่อเสียงในล้านนา คือหอไตรวัดพระสิงห์ จังหวัดเชียงใหม่และหอไตรวัดพระธาตุหริภุญชัย จังหวัดลำพูน ซึ่งรูปแบบคล้ายกันคือเป็นอาคารสองชั้นบนฐานสูง ชั้นบนโครงสร้างไม้ ชั้นล่างเป็นโครงสร้างปูน ประดับลวดลายตกแต่งสวยงาม สัดส่วนอาคารและหลังคาลงตัวสวยงาม แต่ทั้งสองหลังก็ไม่ได้อยู่กลางน้ำ หอไตรกลางน้ำที่สวยงามมากคือหอไตรวัดสันกำแพง อำเภอป่าซาง จังหวัดลำพูน เป็นอาคารไม้ทั้งหลังที่รอการบูรณะซ่อมแซม

 

หอไตรวัดพระธาตุหริภุญชัย

ปัจจุบัน วัดต่างๆไม่ค่อยนิยมสร้างหอไตรกันแล้ว อาจเป็นเพราะปัจจุบันความจำเป็นในการเก็บรักษาพระธรรมคัมภีร์(โดยเฉพาะใบลาน ใบข่อย)มีน้อยลงเพราะสื่อต่างๆมีมากขึ้น พระไตรปิฎกที่จัดพิมพ์ในรูปแบบหนังสือสมัยใหม่ เก็บรักษาง่ายขึ้น และถึงขนาดเก็บในซีดีรอมแล้ว หอไตรในปัจจุบันจึงมีสถานะที่สร้างขึ้นเพื่อเป็นธรรมบูชา คือมีไว้ในระลึกถึงพระธรรมคำสอนของพระสัมมาสัมพุทธเจ้า แต่วัดหลายแห่งก็ได้เปลี่ยนแปลงการใช้งานไปแล้ว เช่นใช้เป็นอาคารเก็บของ

 

 

หอไตรแบบล้านนายุคปัจจุบันที่ออกแบบโดยได้รับแนวความคิดอันเป็นเอกลักษณ์จากโบราณ (ภาพจำลองจากคอมพิวเตอร์)